Όταν μου προτάθηκε από τη συντακτική επιτροπή του περιοδικού της Ελληνικής Ιατρικής Εταιρείας Παχυσαρκίας να γράψω το εισαγωγικό άρθρο για το τεύχος του Απριλίου, με ενθουσιασμό δέχτηκα την πρόταση.
Η αλήθεια βέβαια είναι ότι σε δεύτερο χρόνο προβληματίστηκα ιδιαίτερα για το τι θα μπορούσε να γραφεί από ψυχιατρικής σκοπιάς σε ένα περιοδικό που η μέχρι τώρα αρθρογραφία του κυμαίνεται αμιγώς σε θέματα που άπτονται των παθοφυσιολογικών μηχανισμών που εμπλέκονται στην ανάπτυξη της παχυσαρκίας, στην αντιμετώπιση αυτής με τη βοήθεια των διαφόρων φαρμακευτικών ή χειρουργικών επιλογών, της κλινικής εικόνας της, ακόμα των διατροφικών διαταραχών και πώς αυτές εμπλέκονται στην ανάπτυξη της νόσου και που η εκάστοτε αρθρογραφία συνοδεύεται από την αντίστοιχη βιβλιογραφία ώστε να αποδεικνύεται η επιστημονική εγκυρότητα των δεδομένων που αναλύονται στο κάθε άρθρο.
Σκέφτηκα να γράψω για τη συννοσηρότητα της παχυσαρκίας και της κατάθλιψης – ή μάλλον όχι, πολυφορεμένο είπα. Να γράψω για τη συννοσηρότητα της παχυσαρκίας και όλων των ψυχιατρικών διαγνώσεων· περισσότερη πληροφορία, θα κινηθώ στην πεπατημένη: διαγνωστικά κριτήρια, check-list, διάγνωση, θεραπεία, βιβλιογραφία κ.ο.κ.
Επειδή όμως ένα περιοδικό είναι ένας χώρος που ο συντάκτης έχει τη δυνατότητα να αναπτύξει πιο ελεύθερα τις προσωπικές του σκέψεις, πέραν από τα βιβλιογραφικά δεδομένα και τις μελέτες, θα σας μιλήσω για το παγόβουνο. Ναι, για το παγόβουνο, που η κορυφή του προβάλλει πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, που κρύβει όμως μέσα του τον μεγαλύτερο και τον πιο επικίνδυνο όγκο του.
Σκεφτείτε την επικινδυνότητα του μη ορατού μέρους, αυτού του τεράστιου όγκου που τα πλοία κρατάνε απόσταση από έξι μέχρι δέκα χιλιόμετρα μακριά του, όταν κινούνται στην περιοχή του. Και είναι η περιοχή του, καθώς ο φόβος που προκαλεί απομακρύνει τα πλεούμενα μακριά από αυτό. Ένας πελώριος, αθέατος, αχαρτογράφητος όγκος κάτω από το νερό, πιθανά μεγάλα κομμάτια πάγου σπασμένα από τον κύριο όγκο να πλέουν γύρω του, ικανά και αυτά με τη σειρά τους να προκαλέσουν τεράστιες βλάβες στο πλοίο. Μια υπέρογκη λοιπόν μάζα, που το ορατό της τμήμα ωχριά σε εκτόπισμα, δύναμη και ποσότητα πληροφορίας και που εν πολλοίς στηρίζει, διατηρεί, τροφοδοτεί, συντηρεί και το θεατό της μέρος, την κορυφή του παγόβουνου.
Η βάση της κορυφής που προβάλλει από τα νερά της θάλασσας, η βάση που αν την αγνοήσουν οι ναυτικοί η έκβαση του ταξιδιού τους δεν θα είναι καθόλου ευοίωνη.
Θα μπορούσε η κλινική εικόνα ενός ανθρώπου με παχυσαρκία – ή αν θέλετε και ενός ανθρώπου με κατάθλιψη ή με οξεία κοιλία – να είναι η κορυφή ενός παγόβουνου, το ορατό σημείο στον ορίζοντα κάτω από τον οποίο βρίσκεται το πιο δύσκολο, δυσπρόσιτο, ανεξερεύνητο, γεμάτο πληροφορίες και δυνητικούς κινδύνους μέρος του;
Θα μπορούσε. Ή για να είμαι πιο ακριβής είναι η κορυφή του παγόβουνου. Δεν υπάρχουν αμφιβολίες περί τούτου. Κάτω από το προφανές υπάρχει πληροφορία, κάτω από το ορατό υπάρχει υλικό, κάτω από το φαινομενικό υπάρχει το υποκείμενο.
Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι τα αποτελέσματα των θεραπειών για την παχυσαρκία προσκρούουν στο παγόβουνο. Προσκρούουν στην κορυφή του; Όχι, στη βάση του προσκρούουν, όχι στην κορυφή του, γιατί αυτή φαίνεται, γιατί αυτή μπορεί να κοντύνει, μπορεί να μειωθεί και να γίνει λιγότερο ορατή. Όμως αργά ή γρήγορα αν η βάση του δεν αντιμετωπιστεί, η κορυφή θα ξαναεμφανιστεί – και ίσως ακόμη πιο μεγάλη.
Αγνοούμε τη βάση του παγόβουνου ή της δίνουμε σημασία; Προσπαθούμε με κάποιους τρόπους να τη δούμε, να την αφουγκραστούμε ή κλείνουμε τα μάτια και τα αυτιά μας στην ιδέα ότι υπάρχει; Κάνουμε προσπάθειες να τη χαρτογραφήσουμε ή απλά κρατάμε τις αποστάσεις ασφαλείας κινούμενοι στα ασφαλή ύδατα; Και το βασικότερο ερώτημα, ξέρουμε τι μπορεί να υπάρχει στη βάση του, έχουμε κάποιου βαθμού υποψίες;
Για να απαντήσει κάποιος σε αυτό το τελευταίο αλλά ίσως και βασικότερο ερώτημα, καθώς είναι πολύ σημαντικό όταν ψάχνει κάτι να ξέρει ή έστω να έχει μια ιδέα του τι είναι αυτό που ψάχνει, θα πρέπει να έχει διερευνήσει πρώτα και κύρια τη δική του βάση, να έχει κατανοήσει τις δικές του αχαρτογράφητες πλευρές και να έχει αναπτύξει μια ανθρώπινη πλευρά που έχει να κάνει με την ικανότητα αντίληψης της κατάστασης του άλλου, της θέσης του άλλου, του τρόπου που σκέφτεται και λειτουργεί.
Η ικανότητα ενσυναίσθησης αποτελεί το πρώτο και βασικό εργαλείο διερεύνησης του μη ορατού μέρους, που διατηρεί την παχυσαρκία από ψυχολογική σκοπιά εν προκειμένω, αλλά και πλήθος άλλων καταστάσεων που προκαλούν δυσκολίες στη ζωή των ανθρώπων.
Ζούμε στην εποχή της ταχύτητας: γρήγορα, εύκολα, αναίμακτα και αν γίνεται άκοπα να πετύχουμε τους στόχους μας. Να εξαλείψουμε την κορυφή του προβλήματος, να γίνει κάτι και να αλλάξουν τα πράγματα. Πόσες φορές το έχουμε και εμείς οι ίδιοι αναζητήσει; Η αλήθεια όμως είναι ότι τα πράγματα δεν άλλαξαν ποτέ έτσι – και ούτε πρόκειται.
Η αντιμετώπιση της παχυσαρκίας, για να γίνω περισσότερο συγκεκριμένος, δεν θα προκύψει μέσα από τη μονοδιάστατη και δογματική διαχείριση με φάρμακα ή χειρουργεία που υπόσχονται ταχεία λύση του προβλήματος. Σύμμαχος αυτών αλλά και αιχμή του δόρατος θα πρέπει να είναι η ψυχολογική διαχείριση του ανθρώπου.
Δεν θα αναλωθώ σε παράθεση βιβλιογραφικών αναφορών που αποδεικνύουν ότι η μακροχρόνια απώλεια βάρους δεν επιτυγχάνεται με τις κλασικές μεθόδους γιατί αυτό είναι κάτι που βλέπουμε να συμβαίνει διαρκώς στην κλινική πράξη. Εκείνο, όμως, που έχει αξία να αναφερθεί είναι ότι η σημασία των ψυχολογικών παρεμβάσεων και η ψυχική διάσταση του προβλήματος της παχυσαρκίας αναδεικνύονται περίτρανα τόσο στις διεθνείς όσο και στις ελληνικές κατευθυντήριες οδηγίες για την αντιμετώπισή της. Σε όλα τα κεφάλαια των οδηγιών, πλέον των αμιγώς αναφερομένων στις ψυχολογικές συνιστώσες, γίνεται αναφορά στον ρόλο των ψυχολογικών παρεμβάσεων, στη θεραπευτική και την προγνωστική αξία τους για την επίτευξη της απώλειας βάρους αλλά και της διατήρησης του αποτελέσματος.
Όταν μιλάμε για την παχυσαρκία ξέρουμε ότι μιλάμε για χρόνια νόσο. Ο χρόνος που ορίζει τη χρονιότητα της νόσου ισούται, τις περισσότερες φορές, με τον χρόνο ζωής του ατόμου, καθώς το πρόβλημα της παιδικής παχυσαρκίας είναι ένα από τα βασικότερα προβλήματα στην Ελλάδα αναφορικά με την υγεία των παιδιών και το οποίο συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή. Δηλαδή, από την πρώτη μέρα της ζωής του — ή, ακόμη νωρίτερα, από τη μέρα της σύλληψης και της δημιουργίας του ζυγωτού και όχι από την ημέρα της γέννησής του. Από τότε ξετυλίγεται το νήμα της ζωής και από τότε, από την ενδομήτρια ζωή, ξεκινά η επίδραση με τους άλλους, πρωτίστως με τη μητέρα, αλλά και με το περιβάλλον.
Μια συνισταμένη γενετικών παραγόντων, αλληλεπίδρασης με τους άλλους, αλλά και με το περιβάλλον μετά τη γένεση θα συμβάλλουν θετικά ή όχι στην ανάπτυξη της χρόνιας νόσου της παχυσαρκίας. Θα συμβάλει στη δημιουργία, στο πέρασμα του χρόνου, της βάσης αυτού του παγόβουνου που καλείται τόσο το άτομο αλλά και ο θεραπευτής του να διερευνήσουν σε ένα άλλο σημείο του χρόνου, να κατανοήσουν και σιγά σιγά να «ζεστάνουν» ώστε να λιώσει αυτός ο πάγος που διατηρεί, στηρίζει αλλά θρέφει την κορυφή.
Το ερώτημα παραμένει – πιο καίριο και πιο υπαρκτό ίσως από ποτέ. Απευθύνεται πρωτίστως στους παρόχους υγείας, ανεξαρτήτως επαγγέλματος και τίτλου.
Θα αναζητήσουμε την αντιμετώπιση της βάσης του προβλήματος, της βάσης του παγόβουνου, θα δώσουμε τον χρόνο και το χώρο, θα ανοίξουμε τα μάτια μας και τα αυτιά μας στους χρονίως πάσχοντες;
Βιβλιογραφία
- Young J.E., Klosko J.S., Weishaar M.E. Schema Therapy. A Practitioner’s Guide. The Guilford Press; New York, NY, USA: 2003.
- F.Q. da Luz, A. Sainsbury, P. Hay, J.A. Roekenes, J. Swinbourne, D.C. da Silva, M. da S Oliveira, Early maladaptive schemas and cognitive distortions in adults with morbid obesity: relationships with mental health status, Behav. Sci., 28 (1) (2017), p. 7
- C. Imperatori, M. Innamorati, D. Lester, M. Continisio, M. Balsamo, A. Saggino, M. Fabbricatore, The association between food addiction and early maladaptive schemas in overweight and obese women: a preliminary investigation, Nutrients, 9 (11) (2017)
- M. Pugh, A narrative review of schemas and schema therapy outcomes in the eating disorders, Clin. Psychol. Rev., 39 (2015), pp. 30-41
- Fairburn C.G., Cooper Z., Shafran R. Cognitive behaviour therapy for eating disorders: A “transdiagnostic” theory and treatment. Behav. Res. Ther. 2003;41:509–528. doi: 10.1016/S0005-7967(02)00088-8.